پرورش جلبک؛ صنعتي ناشناخته اما درآمدزا در استان آذربايجان شرقي
پرورش جلبک در آذربايجان شرقي که تا چند سال پيش فعاليتي ناشناخته و دور از ذهن براي بسياري از کشاورزان و ساکنان استان بود، امروز به صنعتي درآمدزا، علمي و آيندهساز تبديل شده است؛ صنعتي که با توليد سالانه بيش از ۱۴۳ تن محصول، اين استان را به پيشتاز توليد خمير جلبک کشور بدل کرده و به دليل فوايد گسترده در حوزه سلامت و محيط زيست، توجه بسياري از فعالان و سرمايهگذاران را به خود جلب کرده است.
پرورش جلبک و صدرنشيني در توليد آن در سطح کشور و کسب رتبه نخست کشوري در توليد خمير جلبک براي استاني که عمده فعاليت کشاورزان آن توليد محصولات زراعي و باغي است، نشان از ظرفيت آذربايجان شرقي براي رونق اين صنعت در کنار انجام ساير فعاليتهاي کشاورزي، دامپروري، مرغداري، محصولات گلخانهاي و آبزيپروري دارد.
آذربايجان شرقي با برخورداري از يک ميليون و ۴۰۰ هزار هکتار اراضي کشاورزي و ۱۳۰ هزار هکتار اراضي باغي و اختصاص ۳۱ درصد از وسعت استان به اين اراضي، در سالهاي اخير در توليد ۱۷ محصول کشاورزي، باغي و فرآوردههاي دامي رتبههاي اول تا سوم کشور را به خود اختصاص داده و به کانون مهم صادراتي کشاورزي تبديل شده است و اکنون نيز در زمينه پرورش و توليد جلبک پيشگام شده و برگ زرين ديگري از ظرفيتها و توانمنديهاي اين خطه را به نمايش گذاشته است.
به گفته کارشناسان جهاد کشاورزي استان، آذربايجان شرقي در حوزه فرآوري عسل، فرآوري و بستهبندي تخممرغ، فرآوري لپه و نخودچي، گوشت قرمز، سماق، قيسي، نهال ليبلدار، زردآلو، عدس و سنجد رتبه اول، سيب، گوجهسبز، آلبالو، گردو، زغالاخته، نخود و عسل رتبه دوم کشور و تخممرغ و شفتالو رتبه سوم کشور را دارد.
همچنين اين استان داراي 400 هکتار گلخانه است و با توليد انواع محصولات گلخانهاي از جمله سبزي و صيفي در محيطهاي کنترلشده، رتبه نخست کشور را در توسعه اين بخش به خود اختصاص داده است و با وجود نداشتن يک اصله نهال خرما، رتبه برتر کشور در بستهبندي و فرآوري خرما را دارد.
در آذربايجان شرقي ۲ مرکز پرورش و توليد جلبک از نوع اسپيرولينا وجود دارد که سالانه بيش از ۱۴۳ تن محصول از اين مراکز توليد ميشود و گامهاي اوليه براي صادرات اين محصول به کشورهاي خارجي از جمله ترکيه آغاز شده است.
جلبکها فوايد متعددي براي سلامتي و محيط زيست دارند که از مهمترين مزاياي آنها در بخش سلامت ميتوان به منبع غني مواد مغذي و داشتن ويتامينهاي A، C، E، K و ويتامينهاي گروه B و مواد معدني مانند يد، کلسيم، منيزيم، پتاسيم، آهن و روي و اسيدهاي آمينه ضروري اشاره کرد.
بسياري از جلبکها حاوي آنتياکسيدانهاي قوي مانند فوکوئيدان، فوکوگزانتين و بتاکاروتن هستند که به مبارزه با راديکالهاي آزاد و کاهش استرس اکسيداتيو در بدن کمک ميکنند و به علت داشتن خواص ضدالتهابي به کاهش التهاب در بدن کمک کرده و براي پيشگيري از بيماريهاي مزمن مفيد هستند.
جلبکها به ويژه انواع دريايي آن، منبع عالي يد هستند که براي عملکرد صحيح غده تيروئيد و توليد هورمونهاي آن ضروري است و برخي از ترکيبات جلبکها مانند پليساکاريدها ميتوانند به تقويت و تنظيم سيستم ايمني بدن کمک کنند.
پرورش جلبک؛ صنعتي ناشناخته اما درآمدزا و سرشار از فوايد مهم براي سلامتي و محيط زيست
کارشناس مسئول امور فني آبزيپروران مديريت شيلات آذربايجان شرقي با بيان اينکه در اين استان ۲ واحد تخصصي پرورش جلبک (اسپيرولينا) وجود دارد، گفت: يکي از مراکز پرورش در شهرستان ميانه و ديگري در تبريز فعال بوده و کل توليد جلبک اسپيروليناي استان در سال ۱۴۰۴ بيش از ۱۴۳ تن است.
علي خدايي با اشاره به فوايد مهم جلبکها در سلامتي بدن انسان افزود: فيبر موجود در جلبکها ميتواند به بهبود هضم و سلامت روده کمک کند و برخي مطالعات نشان دادهاند که مصرف جلبکها ممکن است به کاهش سطح کلسترول LDL (کلسترول بد) کمک کند.
وي اظهار کرد: پرورش جلبک علاوه بر فوايد سلامتي براي بدن، مزاياي زيستمحيطي مختلفي دارد و اين گياهان، بهويژه فيتوپلانکتونها، بخش قابل توجهي از اکسيژن توليدشده در کره زمين را تأمين ميکنند و دياکسيد کربن را از اتمسفر جذب کرده و به کاهش اثرات گلخانهاي کمک ميکنند.
کارشناس مسئول امور فني آبزيپروران مديريت شيلات آذربايجان شرقي گفت: برخي از انواع جلبکها ميتوانند مواد مغذي اضافي و آلايندهها را از آب جذب کرده و به تصفيه آن کمک کنند و منبع تجديدپذير و پايداري براي توليد بيوديزل، خوراک دام و طيور، کود و مواد شيميايي زيستي هستند.
خدايي با بيان اينکه جلبکها همچنين داراي کاربردهاي صنعتي و تجاري هستند، ادامه داد: اين گياهان به عنوان رنگدهنده طبيعي، غلظتدهنده (مانند آگار و آلژينات) و افزودني در محصولات غذايي مختلف استفاده ميشوند.
وي يادآور شد: استفاده در صنايع دارويي و آرايشي به دليل خواص دارويي و مواد مغذي، در توليد داروها، مکملهاي غذايي و محصولات آرايشي و بهداشتي از ديگر کاربردهاي صنعتي و تجاري جلبکها به شمار ميرود و همچنين به عنوان کود طبيعي و اصلاحکننده خاک در بخش کشاورزي مورد استفاده قرار ميگيرند.
اخذ مجوز صادرات جلبک به ترکيه در مراحل نهايي است
مديرعامل يک شرکت دانشبنيان و پرورشدهنده جلبک در تبريز با بيان اينکه از سال ۹۱ کارهاي تحقيقاتي براي راهاندازي پرورش جلبک در اين شهر را آغاز کردهايم، گفت: از سال ۹۸ موفق به توليد و برداشت محصول شديم و از سال ۱۴۰۰ اين روند توسعه يافت.
انور ايزدي افزود: براي پرورش و توليد جلبک از نوع اسپيرولينا اقدام به اختراع و ابداع يک محيط کشت به صورت استخر کرده و آن را بوميسازي کرديم و هماکنون در سطح ۲ هزار مترمربع کشت انجام ميشود و اخيراً نيز يک هزار و ۲۰۰ مترمربع به وسعت آن اضافه کردهايم.
وي با بيان اينکه سالانه ۱۸ تن محصول جلبک از اين استخر پرورشي برداشت ميشود، اظهار کرد: براي راهاندازي اين محيط کشت بيش از ۱۵۰ ميليارد ريال سرمايهگذاري شده که از اين ميزان ۲۰ ميليارد ريال تسهيلات بانکي است.
مديرعامل اين شرکت دانشبنيان گفت: در زمان کنوني حدود ۲۰ نفر در اين مجموعه مشغول به کار هستند و تلاش ميشود در آينده نزديک وسعت اين مجموعه به پنج هزار مترمربع افزايش يابد.
ايزدي ادامه داد: محصولات توليدي اين مجموعه در صنايع غذايي از جمله توليد ماکاروني و بيسکويت، دارويي مانند قرص و کپسول، آرايشي و بهداشتي از جمله تهيه شامپو، تونيک و ماسک، فرآوردههاي طبيعي و خوراک آبزيان و نيز در بخش صنعتي و تجاري از جمله تصفيه آب مورد استفاده قرار ميگيرد.
وي يادآور شد: علاوه بر عرضه توليدات اين مجموعه در داخل کشور، اقدامات لازم براي اخذ مجوزهاي صادراتي براي عرضه محصولات در بازارهاي خارجي در حال انجام است و در اين راستا رايزنيهاي لازم براي صادرات به ترکيه انجام شده است.
رتبه نخست کشوري آذربايجان شرقي در توليد خمير جلبک
سرپرست مديريت شيلات و امور آبزيان سازمان جهاد کشاورزي آذربايجان شرقي نيز با اشاره به کسب رتبه نخست کشوري اين استان در توليد خمير جلبک گفت: اين استان در سال زراعي گذشته با تکيه بر دانش بومي و بهرهگيري از ظرفيتهاي بالقوه منطقه بيش از ۱۴۳ تن خمير جلبک توليد کرده است.
عزيز نوروزي با بيان اينکه مديريت شيلات استان در توسعه آبزيپروري و رونق اقتصادي استان بدون وقفه تلاش ميکند، افزود: توليد اين ميزان محصول حاصل اجراي برنامههاي مدون و هدفمند در حوزه مديريت، توسعه و افزايش توليد جلبکهاي پرورشي و تلاش شبانهروزي کارشناسان و توليدکنندگان فعال در اين حوزه است.
وي با بيان اينکه در اين استان ۲ مرکز پرورش و توليد جلبک از نوع اسپيرولينا (Spirulina) در شهرستانهاي تبريز و ميانه فعال است، اظهار کرد: توليد جلبک نه تنها از نظر اقتصادي سودآور است، بلکه نقش مهمي در صنايع غذايي، دارويي، آرايشي و بهداشتي و همچنين خوراک دام و طيور ايفا ميکند.
سرپرست مديريت شيلات و امور آبزيان سازمان جهاد کشاورزي آذربايجان شرقي گفت: با توجه به ظرفيتهاي موجود اين شهرستانها، پيشبيني ميشود در سالهاي آينده سهم استان در توليد محصولات آبزي تخصصي کشور افزايش يابد.
نوروزي با اشاره به اينکه توليد جلبک به عنوان يک منبع تجديدپذير و پايدار ظرفيت بالايي براي توسعه اقتصادي و ايجاد اشتغال در مناطق غيرساحلي دارد، ادامه داد: دستيابي به رتبه نخست کشوري در اين زمينه فرصتي مغتنم براي استان است تا با حمايت از سرمايهگذاران، جايگاه خود را در صنعت پرورش جلبک کشور تثبيت کرده و زمينه را براي حضور در بازارهاي بينالمللي فراهم کند.
وي با اشاره به ارزش غذايي فوقالعاده جلبک که به عنوان يک «ابرغذا» (Superfood) شناخته ميشود، يادآور شد: وقتي اين جلبک به صورت پرورشي و در محيطهاي کنترلشده توليد ميشود، مزاياي آن دوچندان شده و کيفيت محصول نهايي بسيار بالاتر و ايمنتر خواهد بود.
جلبک اسپيرولينا داراي ارزش غذايي فوقالعاده و از غنيترين منابع غذايي روي زمين است که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد وزن خشک آن را پروتئين تشکيل ميدهد و حاوي تمام اسيدهاي آمينه ضروري است.
اين گياه سرشار از ويتامينهاي گروه B (بهويژه B۱۲)، ويتامين E و بتاکاروتن (پيشساز ويتامين A) بوده و منبع غني از آهن، منيزيم، پتاسيم و منگنز است. ترکيب اصلي اسپيرولينا که رنگ آبي آن را ايجاد ميکند «فيکوسيانين» (Phycocyanin) نام دارد که با راديکالهاي آزاد مبارزه کرده و از آسيبهاي سلولي جلوگيري ميکند.
جلبک اسپيرولينا داراي خواص ضدالتهابي قوي است که به کاهش درد و تورم در بيماريهايي مانند آرتروز کمک ميکند و مطالعات نشان دادهاند مصرف آن باعث تقويت فعاليت سلولهاي ايمني بدن ميشود.
اين جلبک به افزايش توليد پادتنها و سلولهاي کشنده طبيعي (NK Cells) کمک ميکند که بدن را در برابر عفونتها و ويروسها مقاومتر ميسازد. همچنين ميتواند سطح کلسترول بد (LDL) و تريگليسريد را کاهش داده و کلسترول خوب (HDL) را افزايش دهد.
مصرف منظم آن به بهبود عملکرد ديواره رگها و کاهش فشار خون کمک ميکند. تحقيقات متعدد نشان دادهاند اسپيرولينا ميتواند در کنترل سطح قند خون در افراد مبتلا به ديابت نوع ۲ مؤثر باشد.
اسپيرولينا به دليل داشتن کلروفيل بالا به دفع سموم و فلزات سنگين (مانند آرسنيک) از بدن کمک کرده و ميتواند از کبد در برابر آسيبهاي محيطي محافظت کند.
مزيت مهم اسپيروليناي پرورشي نسبت به منابع طبيعي اين است که در محيطهاي گلخانهاي و استخرهاي کنترلشده توليد ميشود. در محيط طبيعي ممکن است اين جلبک با ساير جلبکهاي سمي يا آلايندههاي ميکروبي ترکيب شود، اما در محيط پرورشي از ورود هرگونه آلودگي جلوگيري ميشود.
از سوي ديگر اين گياه جاذب فلزات سنگين است و اگر در آبهاي آلوده رشد کند، اين سموم را در خود ذخيره ميکند؛ در حالي که در محيط پرورشي، آب ورودي به طور دقيق پايش و تصفيه ميشود و در پرورش گلخانهاي ميتوان شرايط را به گونهاي تنظيم کرد که مقدار فيکوسيانين يا پروتئين جلبک در بالاترين سطح ممکن باقي بماند.
